ΑΠΟ ΤΑ ΡΩΜΑЇΚΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΚΑΒΑΦΗ

(Από το κατάλοιπο έργο του Δ. Λιαντίνη για τον Καβάφη)

ΤΑ ΡΩΜΑЇΚΑ ΠΟΙΗΜΑΤΑ ΤΟΥ ΚΑΒΑΦΗ

Τα ρωμαϊκά ποιήματα, όπως και τα ελληνιστικά είναι απόχες φευγαλέων επεισοδίων και καθηλώσεις στιγμών μιας ροής που η ιστορική της ένταση είναι προσεκτικά καλυμμένη.

Πίσω από τις λίγες δειγματοληπτικές ή ασυσχέτιστες υποδηλώσεις τους παραμονεύει φυλαχτικά ένα τεράστιο χρονικό κήτος που έφαγε και χώνεψε τα μέλη ενός εξίσου μεγάλου γεωγραφικού θηράματος.

Ονόματα, πλούτος ευγένεια αλλά και κουρελαρία ψυχής, δύναμη λάμψη και ομορφιά, σοφία και παιδεία, σκληρότητα κακουργία και ανάγκη, και πάνω απ’ όλα η δυναστεία των Δυνατών σε τόπους και λαούς πολυώνυμους που για πολύ φάνταξε ατελεύτητη, είναι το χώμα της βλάστησης και το κλίμα της ευδοκίμησης των ρωμαϊκών ποιημάτων του Καβάφη*.

Από τα οκτώ ρωμαϊκά ποιήματα μιλούν τα δύο για τους δύο μεγάλους της δεύτερης τριανδρίας, τον Πομπήιο και τον Καίσαρα. Τα τρία για της τρίτης τριανδρείας τους δύο πρωταγωνιστές, τον Αντώνιο και τον Οκταβιανό, και παράλληλα για το 31 π.χ., για τη χρονιά δηλαδή που τυπικά συντελέσθηκε η μεταβολή από τη Respublica στο Imperium. Τα υπόλοιπα δύο έχουν θέμα τους το Νέρωνα, το πρότυπο της ειδεχθούς ιδιοφυίας. Και το τελευταίο, το Περιμένοντας τους Βαρβάρους, είναι ένα ποίημα για όλες τις εποχές.

Ο κόσμος της Ρώμης δημιούργησε ένα πρότυπο εξουσίας, την κοσμοκρατορία. Κι ένα πρότυπο ηθικής, την ηθική των Κυρίων. Κι ένα πρότυπο πολιτισμού, τον πολιτισμό των ολίγων συνειδήσεων που τις έθρεψε το λίπασμα των πολλών σωμάτων.

Το ρωμαϊκό πνεύμα με την πρακτική ιδιοσυγκρασία που το δηλώνει εξαιρετικά, μεταστοιχείωσε ολόκληρο τον αρχαίο πλούτο – τον ελληνικό ιδιαίτερα – της θεωρίας της αισθητικής λεπτότητας και των εμπνεύσεων, σε οργάνωση σε δραστικά αντικρίσματα και σε εφαρμογή.

Έτσι εδημιούργησε τους νόμους, τους θεσμούς, τους τύπους και τις αρχές μιας πολυαίωνης διάρκειας και χρήσης.

Μόνο το ναπολεόντειο δαιμόνιο της πράξης ύστερα από είκοσι αιώνες κατάφερε να επέμβει αναπαλαιωτικά και γόνιμα σ’ αυτόν τον κώδικα της ιστορικής πορείας. (Και ο μαρξισμός βέβαια, αλλά τούτος με το δίκαιο πνεύμα του αφανισμού και της καθαίρεσης). Η Ρώμη εξακολουθεί να’ ναι η κοιτίδα της ζωής του σύγχρονου ανθρώπου.

Ο Καβάφης αναφέρει τη ρωμαϊκή Σύγκλητο δύο φορές. Τί είδους υπόσταση είχε εκείνο το σώμα των αποφάσεων και της ευθύνης, που οδήγησε σκεπαστά και λιγομίλητα τη ζωή μιας μικρής πόλης στο μεγάλο πεπρωμένο;

Όταν μια αποστολή του Πύρρου γύρισε από τις διαπραγματεύσεις που της είχε αναθέσει για να κάμει στη Ρώμη, και ο βασιλιάς την ρώτησε να μάθει για τους τρόπους και τους τύπους της Συγκλήτου, έλαβε την ακόλουθη περίπου απόκριση.

- Είναι τριακόσιοι άνθρωποι που σκέπτονται και συζητούν για τα κοινά. Η φρονιμάδα στους λόγους και η σοβαρότητα στις χειρονομίες τους αφήνει να σχηματίζεται στον αγέρα και να τους παραστέκει ολόγυρα μια εντύπωση ήθους που, πέρα από το θαυμασμό, γεννά και αναρριπίζει το αίσθημα του φόβου. Φεύγοντας νιώθεις, ότι είδες και άκουσες μέσα σε μια αίθουσα όχι τριακόσιους σύνεδρους αλλά τριακόσιους βασιλιάδες.

Ανάλογη εσωτερική τάξη και υγεία, ανθρώπων που αποτέλεσαν σώμα συλλογικό, και που πρόσεχαν τη διάρκεια και τη σταθερότητα μέσα στο χρόνο, οι ιστορικοί αναφέρουν άλλη μια φορά.

Καθώς ο Σπαρτιάτης Παιδάρητος, γράφει ο Πλούταρχος, δεν κρίθηκε άξιος να γίνει μέλος των τριακοσίων στη Σπάρτη, βγήκε από το βουλευτήριο σφόδρα χαρούμενος, γιατί η πόλη είχε τριακόσιους πολίτες καλύτερους από κείνον:

Ο μεν γαρ Παιδάρητος ουκ εγκριθείς εις τους

τριακόσιους απήει μάλα φαιδρός,ώσπερ χαίρων,

ότι βελτίονας αυτού τριακόσιους η πόλις έχει.

Τα νεύματα της Συγκλήτου περνούσαν κατευθείαν στα νεύρα των Λεγεώνων. Και οι λεγεώνες εχάραζαν τη βούληση αυτής της βουλής των βασιλιάδων επάνω στη μαρμάρινη ύλη των πράξεων με τη σκληρότητα που το διαμάντι χαράζει το γυαλί.

Όταν οι λεγεώνες εδιάβαιναν πάνω από το σώμα της Αυτοκρατορίας, το κύμα της έντασης που περνούσε τα μέλη τους ήταν το ίδιο τίναγμα δύναμης που αγριαίνει τους μυώνες της λεοπάρδαλης.

Το όνομα που λάβαινε η κάθε λεγεώνα, επάνω στα πεδία των εντολών που εκτελούσε, εδήλωνε την ουσία και τον τύπο της.

Δευτέρα η πίστη. Έκτη η Σιδηρά. Η Λεγεώνα της Αθηνάς. Η Μακεδονική. Η Ντεϊοταριανή. Η Τιμωρός. Δεκάτη η εκστρατευτική των Αγριοχοίρων. Δωδεκάτη Λεγεώνα η Κεραυννοφόρος.

Οι λεγεώνες της δημοκρατίας μάχες έχασαν πολλές, πόλεμο όμως δεν έχασαν κανένα.

Γέροντας πια ο Οκταβιανός Αύγουστος, όταν του άγγειλαν στη Ρώμη πως καταστράφηκαν σούμπιτα τρία τέτοια σώματα εγκλωβισμένα μαζί με το στρατηγό του Βάρο στα έλη των τευτονικών δρυμών, ξέτρεχε στο παλάτι χτυπώντας το κεφάλι του στους τοίχους και φώναζε: «Κοϊντιλιανέ Βάρε, δος μου πίσω τις Λεγεώνες μου!».

Αυτός ο νους σε τέτοιο σώμα αδίκησε και τυράννησε για αιώνες όλους τους λαούς της γης. Από την άλλη όμως εκόλασε με κολασμό καθαρτήριο την κολακεία, την υποκρισία, την παρακμή και την ύβρι, παντού όπου τις συνάντησε.

Ένα τέτοιο παράδειγμα έχουμε από τη Μ. Ελλάδα, όταν η Σύγκλητος είδε και μελέτησε πώς οι Ταραντίνοι διασκεδάζουν. Το αναφέρω σαν τυχαία περίπτωση ύβρης, που δείχνει σε τι εξαχρείωση είχε οδηγήσει τους έλληνες ο Κόρος της ζωής, και το γέρασμα του πολιτισμού τους.

Δυστυχώς, γράφει ο Παπαρρηγόπουλος, ότι όταν πέρασε το άνθισμά της η Ελλάδα, δεν μπόρεσε, όπως έκανε η γρια Λαΐδα, να αποθέσει τον καθρέφτη και να πάψει να κυττάζει το πρόσωπό της. Της έλειψε η φρονιμάδα να αρκεσθεί στο μόνο πια που μπορούσε να κάμει να θυμάται την περασμένη της ομορφιά.

Έφτασε, λοιπόν, κάποτε στον Τάραντα μια ρωμαϊκή πρεσβεία. Οι Ταραντίνοι, αντί να συζητούν σοβαρά και με την προσοχή που άρμοζε στα πράγματα με τους απεσταλμένους, άρχισαν να τους ειρωνεύονται για την προφορά και τα μειξοβάρβαρα Ελληνικά τους.

Τόσο που κάποιος άθλιος κατέβασε τα βρακιά του, αποπάτησε εν μέσω θεάτρω, και πέταξε τα περιττώματα στη λευκή τήβεννο ενός επισήμου. «Μου πέταξαν ανθρώπινες μαγαρσές» θα πει στην εποχή του ο Μακρυγιάννης.

Το πλήθος, αντί να αποτροπιασθεί μπροστά στο αισχρό έργο, εκάγχασε τον ξένο, και ελάμπρυνε τον υβριστή.

Γελάτε, όσο έχετε χρόνο, άνδρες, Ταρντίνοι, γελάτε.

Γιατί έρχεται ο καιρός που θα κλάψετε πικρά

φώναξε πελιδνός ο πρώτος της αποστολής. Και όταν, αντί να γυρίσουν στα σύγκαλά τους, έγιναν και έργω απειλητικοί οι αδικητές, ο ρωμαίος διπλωμάτης αποτελείωσε έτσι το λόγο του:

Και ίνα γε μάλλον αγανακτήσητε και τούθ’ υμίν λέγομεν.

Ότι πολλώ την εσθήτα ταύτην αίματι εκπλυνείτε.

Ο λόγος του ήταν το μαύρο πουλί που έφερνε το μήνυμα του αίματος όχι μόνο στον Τάραντα, αλλά και στην Πύδνα, τη Μαγνησία, τη Σκάρφεια, την Κόρινθο, στον Πειραιά του Σύλλα.

Άμωμοι εσείς, αν έπταισαν ο Δίαιος κι ο Κριτόλαος,

λέει στο επίγραμμα του Αχαιού ο Καβάφης. Το έπταισαν δεν σημαίνει μονοσήμαντα στρατηγική ανεπιτηδειότητα.

............................................................

...............................................................

* Απολείπειν ο θεός Αντώνιον

Εν δήμω της Μικράς Ασίας

Η Διορία του Νέρωνος

Μάρτιαι Ειδοί

Ο Θεόδοτος

Περιμένοντας τους βαρβάρους

Τα βήματα

Το 31 π.χ. στην Αλεξάνδρεια

___________________________

Αναδημοσίευση από το φόρουμ Homa Educandus

Δείτε κι άλλα κείμενα από το Ρέκβιεμ στην επίσημη ιστοσελίδα του Λιαντίνη:

http://www.liantinis.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=26&Itemid=32

ΛΑΓΝΟΥΡΓΟΙ ΚΑΙ ΛΑΓΝΟΔΙΩΚΤΟΙ

Το blog ΜΕΣΟΛΟΓΓΙ έχει την τιμή και τη χαρά να σας παρουσιάσει ένα σπάνιο ντοκουμέντο:

Απόσπασμα από το ανέκδοτο έργο του

Δημήτρη Λιαντίνη: ΡΕΚΒΙΕΜ

Τίτλος: Λαγνουργοί και Λαγνοδίωκτοι.

Το απόσπασμα αυτό έρχεται για πρώτη φορά στο φως της δημοσιότητας σήμερα. Η εξαιρετική τύχη που μας χάρισε αυτή τη δυνατότητα οφείλεται στην εμπιστοσύνη που μας έδειξε η οικογένεια του Δημήτρη Λιαντίνη και που το ευχαριστώ μας είναι πολύ λίγο για να τους εκφράσει όσα νιώθουμε.

Ιδιαίτερα ευχαριστούμε την κ. Νικολίτσα Γεωργοπούλου - Λιαντίνη που μέσω της κόρης της κ. Διοτίμας Λιαντίνη, μας παραχώρησε την άδεια δημοσίευσης.

Οφείλουμε να πούμε ότι όταν σήμερα το μεσημέρι παραλάβαμε το ανέλπιστο δώρο, δεν πιστεύαμε στα μάτια μας. Κι όταν αργότερα μελετήσαμε το κείμενο, μείναμε έκθαμβοι. Μακράν καλύτερο από οτιδήποτε άλλο έχουμε διαβάσει από τη χαρισματική πένα του Δημήτρη Λιαντίνη.

Καταλήξαμε στην απόφαση να σας το παρουσιάσουμε σε μορφή βίντεο, καθώς έτσι εκτιμούμε πως θα ανταποκριθούμε καλύτερα και στην εμπιστοσύνη που μας έδειξε η οικογένεια του Δημήτρη Λιαντίνη αλλά και στις ανάγκες του ίδιου του κειμένου. Το κατά πόσο πετύχαμε το δεύτερο στόχο μας, θα το κρίνετε οι ίδιοι. Για το πρώτο όμως ζήτημα, παρακαλούμε να λάβετε υπόψη ότι το έργο είναι ανέκδοτο και για το λόγο αυτό τονίζουμε ότι δεν επιτρέπεται η αντιγραφή και αναδημοσίευση.

• Το άρθρο αυτό (όπως και πολλά άλλα του ιστολογίου) έχει αναδημοσιευτεί από το παλαιότερο blog ΜΕΣΟΛΟΓΓΙ. Η αρχική του ημερομηνία δημοσίευσης είναι 24.10.07 και στην ημερομηνία αυτή αναφέρονται και οι χρονικοί προσδιορισμοί του άρθρου.
• Στο official site του Δημήτρη Λιαντίνη που άρχισε να λειτουργεί από την 1η Μάρτη 2010, μπορεί πλέον κάποιος να διαβάσει και το κείμενο αυτό από το Ρέκβιεμ του Λιαντίνη. (ΚΛΙΚ ΕΔΩ)

ΡΕΚΒΙΕΜ

Το Ρέκβιεμ είναι τίτλος ενός χειρογράφου που έως πρόσφατα είχαμε την εντύπωση ότι ο Δημήτρης Λιαντίνης το εμπιστεύτηκε σε ένα μαθητή του, τον κ. Η. Αναγνώστου, τον οποίο αναφέρει και στο τελευταίο γράμμα προς την κόρη του πως κρατά ως ιδιοκτησία μέρος του αρχείου του. Η εντύπωση βασιζόταν σε πληροφορία που είχαμε διαβάσει στο ίντερνετ. Οφείλουμε, προς αποφυγή παρεξηγήσεων, να επισημάνουμε ότι επίσημη ανακοίνωση του κυρίου Αναγνώστου για το ζήτημα αυτό δεν έχουμε υπόψη μας.

Το τελευταίο όμως διάστημα που ευτυχής συγκυρία μας έδωσε την ευκαιρία να συζητήσουμε με τη σύζυγο του Δημήτρη Λιαντίνη, την καθηγήτρια Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, κ. Νικολίτσα Γεωργοπούλου - Λιαντίνη, διαπιστώσαμε ότι το χειρόγραφο του έργου αυτού βρίσκεται στα χέρια της όπως και το υπόλοιπο αρχείο που άφησε ο άντρας της. Μάλιστα η κ. Λιαντίνη μας παραχώρησε και απόσπασμα αυτού του έργου προς δημοσίευση. Δείτε τη σχετική μας ανάρτηση με τον τίτλο ΛΑΓΝΟΥΡΓΟΙ ΚΑΙ ΛΑΓΝΟΔΙΩΚΤΟΙ.

Αντιγράφουμε τη διαφωτιστική για το έργο σημείωση της κ. Λιαντίνη, όπως τη διαβάσαμε στο απόσπασμα που μας απέστειλε:

"Από το ημιτελές ανέκδοτο βιβλίο του Δ. Λιαντίνη για τον Καβάφη με τον τίτλο REQUIEM. Πρόκειται για παράγραφο του πρώτου μέρους με τον τίτλο «Νείλου Δέλτα». Το χειρόγραφο κείμενο είναι γραμμένο σε πολυτονική μορφή. Το βιβλίο, το οποίο δεν περατώθηκε, γράφτηκε το 1985 - 1986. Ορισμένα τμήματα του REQUIEM έχουν συμπεριληφθεί στη ΓΚΕΜΜΑ."

Παραθέτουμε επίσης εδώ ένα ακόμα απόσπασμα του ΡΕΚΒΙΕΜ όπως δημοσιεύτηκε παλιότερα στο περιοδικό του Συλλόγου των σπουδαστών του Μαράσλειου Διδασκαλείου, το "Μαρασλειακό Βήμα". Λίγες οι γραμμές, μεγαλειώδης και πάλι η αίσθηση από το λόγο του Λιαντίνη:

1. σελ. Χειρογράφου 30-32

"Ο Καβάφης αναφέρεται σκόρπια και σπάνια, καίρια όμως, στην αλογάριαστη σκληρότητα των ρωμαίων υπάτων, κατά την εποχή της αναβαίνουσας Δημοκρατίας: είναι φρικτότατοι εχθροί οι Ρωμαίοι.

Και αλλού με δύο μόνο λέξεις περιγράφει την κατολίσθηση των ανθρώπινων όγκων στον αφανισμό και το θρήνο: η απαισία λήξις

Αυτό το γεγονός η Ιστορία το πέρασε μέσα από τη συνοπτική και άοσμη διαπίστωση: υποταγή της αρχαίας Ελλάδας στη Ρώμη.

Η απαισία λήξις. Οι δύο λέξεις του Καβάφη μας περικαλούν να συλλογιστούμε την πτώση της Ελλάδας, όπως συλλογιζόμαστε το θάνατο ενός ανθρώπου. Ο θάνατος του ανθρώπου είναι θεώρημα διπλού τύπου. Ο ένας δηλώνει την ηχώ και την εντύπωση που σκορπίζει η αγγελία του. Είναι η φραστική σήμανση και η υποδοχή της. Μια εξωτερική περιβολή του συμβάντος δηλαδή που ντύνει και κρύβει την ουσία του.

Ο άλλος ερμηνεύει το γεγονός της πράξης. Ο διαδραματισμός του θανάτου συγκεντρώνεται και αποτυπώνει την πορεία του θνήσκοντος.

Όταν ο σωματικός πόνος οξύνεται, ώσπου να αχρηστέψει τη φωνή. Όταν η δύσπνοια και οι σπασμοί συνοδεύονται από τη μελάνωση των άκρων, από τη γλαύκωση των ματιών, ή την τρόμωση της όρασης. Όταν το αγγρίφωμα των σωθικών γίνεται με λεπίδες και άγκιστρα. Και η παράταση της αλλοφροσύνης δεν ανακουφίζεται από την παράκλητη ανάπαυλα, από τη χαλάρωση των διαλειμμάτων, από το στιγμιαίο ησυχασμό. Όταν ο ρόγχος και το φλέγμα έχουν γίνει στο λάρυγγα ένα άρρωστο φίδι. Όταν οι καθετήρες, οι, ορροί, τα οξυγόνα και οι μορφίνες αγωνίζονται να κρατήσουν τις υψηλές φωνίδες της οδύνης, το γούρλωμα του πνιγμού, την ακράτεια των οργάνων και την ακυβέρνητη ακοσμία τους. Όταν η αϋπνία μετρά τους δείχτες των ωρών που αργοπορούν ως το σταμάτημα.

(Πενήντα χρόνους κράτησε το ξεψύχισμα της Ελλάδας. Και ανάμεσα στα διαστήματα των τεσσάρων συρράξεων συνοδεύονταν υπόκωφα από ολόκληρον αυτό το βασανισμό του ψυχοραγούντος. Κυττάχτε, κι ακούστε! πίσω από τους αυλούς και τις φωταψίες του Φιλίππου του Ε', μας λέει ο Καβάφης).

Και από κοντά είναι η φρικτή γνωριμία με το μηδέν, εις το μεγάλο Τίποτε επιστραμένο απ' τη ζωή.

Η βαθμιαία, η αυξητική, η ανεπίστροφη γνωριμία με το μηδέν. Είναι η κλιμακωτή βίωση της προχώρησης σε ορίζοντες όλο και πιο ζοφερούς ενός ουρανού απ' την αρχή ζοφερού. Ποιες και ποιας λογής είναι οι επιτακτικές βαθμίδες του μαύρου; Οι όχι τρεις, αλλά τριάντα τρεις!

Αυτή τη δεύτερη όψη του θανάτου δεν τη χωρούν οι περιγραφές. Μόνο για μια στιγμή πάει να την ανεβάσει στα μάτια μας ο στίχος του μοιρολογιού: Τα ξένα δάκρυα είναι νερό και τα δικά μας αίμα.

Ξένα δάκρυα είναι η περιγραφή της Ιστορίας. Του Καβάφη η ποίηση όμως είναι το αίμα. Που γίνεται αίμα δικό μας, όταν στοχαστούμε ότι σε κάποια στροφή αυτή η άλλη όψη του θανάτου, η προσωπική δηλαδή, έχει στήσει και σε μας το καρτέρι της. Η απαίσια λήξις, που περιμένει τον καθένα μας".

1. σελ. Χειρογράφου 52-54

"Η ιδέα του Απολείπειν ο θεός Αντώνιον είναι η ωραία στάση μπροστά στο θάνατο. Δεν είναι ανάγκη να γίνεις Αντώνιος, ώστε εκείνο που θα χάσεις πεθαίνοντας να είναι η πόλη του Αλεξάνδρου.

Η Αλεξάνδρεια είναι το άλλο όνομα της ζωής.

Στον καθένα που αξιώθηκε να υψωθεί σε συνείδηση, να ανοίξει τα μάτια του δηλαδή και να κλείσει μέσα τους το θαύμα της ζωής, στον καθένα που είχε τη χαρά έστω και μόνο να κυττάξει ένα Μάη τις ανθισμένες σπίθες των σπάρτων, του χαρίζεται, και του χρεώνεται μια ολόκληρη Αλεξάνδρεια. Με το φάρο, με τη Βιβλιοθήκη της, τους στόλους και το Νείλο, την αιχμηρή της χερσόνησο στη μακρυνή γοητεία των Φαραώ, με τους χορούς της ιερής νύχτας και της ιερής φρίκης, και με την Κλεοπάτρα της. Αυτή τη μυθική συναλλαγματική ο άνθρωπος με την πράξη του θανάτου του την εξοφλεί ως τον τελευταίο του όβολο.

Η ώρα της πληρωμής επομένως αξιώνει γενναιοδωρία και αρχοντιά ισομέτρητη προς το μέγεθος της χρέωσης.

Όρος που ορίστηκε κοινός για το βασιλιά και το στρατιώτη, το φοροβαστάχτη και το βιολιστή, τον ταξιδευτή και τον ερωτευμένο. Ο Σαίξπηρ με τον Αντώνιο και την Κλεοπάτρα του ένιωσε πως δεν ετραγούδησε όλες τις στροφές ταυ τραγουδιού του.

Έτσι συμπλήρωσε του μουσικού θρήνου το μέσα του κενό με το Ρωμαίο και την Ιουλιέττα του. Σημείο πως είτε κλασσικά είτε ρομαντικά δουλέψεις το απαλό σφιχταγκάλιασμα του Έρωτα και του θανάτου, πως είτε από την πλευρά της πλήρωσης, είτε από την πλευρά της στέρησης το ιδείς, τελικά δεν μπορείς να εκταθείς και να συμπέσεις με το άπειρο όριο του ακαταμάχητου συμπλέγματος.

Ακόμη και όταν είσαι ο Σαίξπηρ".

1. Πηγή αναδημοσίευσης: ΑΝΤΕΠΙΘΕΣΗ ΦΟΡΟΥΜ
   

1. Σύνδεσμος: Τα βιβλία του Λιαντίνη